Foto: AIDe straat als noodpakket
Weerbaarheid begint bij buren die elkaar kennen. Dat is de rode draad in de nieuwe bundel Weerbaarheid in zorgzame gemeenschappen, die de We Doen Het Samen-coalitie op 29 september aanbood op het VNG-jaarcongres in Winterswijk. Onze wetenschappelijk directeur Marcel Canoy bedacht het en schreef zelf mee.
Wendbaar voor wat komt
Het gesprek over weerbaarheid gaat vaak over defensie, noodpakketten en schuilkelders. Dat is allemaal nodig, maar de basis ligt dichter bij huis. Oud-Kamerlid Lea Bouwmeester vatte het samen in 1 term: de straat als noodpakket.
De bundel ziet weerbaarheid als het vermogen van een gemeenschap om wendbaar te zijn, wat er ook komt: hoogwater, een bosbrand of een nieuwe pandemie. Dat vermogen zit vooral in de verbindingen tussen mensen. Een buurt die weet wie er woont, wie hulp nodig heeft en hoe je elkaar bereikt als de stroom uitvalt, staat sterker als het erop aankomt.
“Terwijl de schuilkelder zonder crisis beschimmelt, doet de zorgzame gemeenschap gewoon haar werk.”
Uit de conclusie van de bundel
Weerbaarheid bouw je in gewone tijden
De verhalen in de bundel laten steeds hetzelfde zien: wie in gewone tijden met elkaar verbonden is, staat er ook als het misgaat.
In Kanaleneiland in Utrecht startte Amina Berkane Abakhou op de dag voor de lockdown een appgroep met 17 buurtbewoners. De volgende ochtend waren het er al 80, en inmiddels telt de groep 400 mensen. Daardoor had de wijk minder sociale schade van corona dan wijken zonder zo’n netwerk.
In Mook en Middelaar ging het in 2021 bijna mis met het hoogwater. Daarna deelden bewoners in hun eigen straat een vragenlijst uit. Nu weten buren van elkaar wie een EHBO-diploma heeft, wie hout op voorraad heeft en wie gereedschap heeft. In de kern Plasmolen heeft elke straat inmiddels een coördinator.
Bij ontmoetingswerkplaats De JoJo in Sassenheim gaat het nog sneller. Raakt de zuurstoffles van een oudere bewoner bijna leeg, dan weten ze dat binnen 5 minuten. Lijstjes hebben ze daar niet nodig, want ze kennen de mensen gewoon.
Foto: AI7 mechanismen die gemeenschappen sterk maken
De auteurs legden alle verhalen naast elkaar en zagen 7 mechanismen die steeds terugkomen.
Bouwen voordat het nodig is
Relaties uit gewone tijden hoef je in een crisis niet meer op te bouwen.
Zwaan kleef aan
Het begint klein en breidt zich uit als een olievlek.
Iedereen heeft iets te brengen
De hulpvrager van vandaag kan de helper van morgen zijn.
Help mee, neem niet over
Wie te snel overneemt, maakt het vermogen van mensen kleiner.
Iedereen is eigenaar
Wie meebeslist over woning, buurt of energie, neemt ook verantwoordelijkheid.
Verschil maakt wijzer
Verschillende kennis en achtergronden maken een gemeenschap flexibel.
Tante Truus en Ome Ahmed trekken de kar
Elk sterk voorbeeld heeft een trekker die verbindt en volhoudt.
Foto: Jurgen Jacob LodderWaarde die tussen de hokjes valt
Iedereen juicht zulke initiatieven toe, juist omdat er dan minder zorg nodig is. Structurele financiering blijft alleen vaak uit.
Neem Plaats de Wereld in Vries. Onderzoek laat zien dat de plek zorg voorkomt, en een huisarts uit het dorp ziet hoe belangrijk zo’n plek is tegen eenzaamheid. Het pand staat bovendien naast de brandweerkazerne, een logische plek voor een noodsteunpunt. Toch doet de gemeente niet mee aan de pilot voor noodsteunpunten. Initiatiefnemer Johan Westerhof zegt het nuchter: “Ze snappen dat het geld kost, maar niet hoeveel.”
In Eexterzandvoort regelden bewoners zelf glasvezel, en 95% van de huishoudens deed mee. Pas daarna kwam de provincie met een subsidieregeling, alleen voor projecten vanaf 1.000 aansluitingen. Het glasvezelproject ging om 80 huishoudens en kwam dus niet in aanmerking.
De conclusie van de bundel benoemt de oorzaak. De welvaartsstaat is opgebouwd uit domeinen, waarin de ene afdeling over wonen gaat en de andere over ouderen. Zorgzame gemeenschappen passen in geen enkel domein, “en daar schuurt het”.
Wat VitaValley hierin ziet
VitaValley herkent dit patroon uit de wijkaanpak. In buurten werken bewoners en professionals samen aan eenzaamheid, gezondheid, opvoeding en geldzorgen, en dat werkt. Alleen vinden financiers het lastig om samenwerking over domeinen heen te betalen. Het gaat dan om heel concrete vragen, zoals wie de coördinator in het buurthuis betaalt.
Die coördinator is de Tante Truus of Ome Ahmed uit de bundel: de trekker die mensen verbindt en volhoudt. Marcel schrijft in de bundel over zulke trekkers: “Mooi als ze er zijn, maar vervelend als ze ontbreken.”
VitaValley maakt de waarde van die coördinerende functie zichtbaar met impactstudies in verschillende wijken. Zo krijgen gemeenten, zorgverzekeraars en ministeries de onderbouwing die ze nodig hebben om die waarde te erkennen en structureel te financieren.
Foto: AIEen overheid die meebeweegt
Weerbaarheid van onderop vraagt om een overheid die meebeweegt: soms leidend of beschermend, soms verbindend of ruimte gevend, afhankelijk van wat een buurt nodig heeft. Gemeenschapskracht mag daarbij geen reden worden om professionele ondersteuning weg te bezuinigen. Volgens de auteurs verschuift de vraag zo van “hoe maken we gemeenschappen weerbaar?” naar “wat maakt weerbaarheid hier mogelijk, en wat vraagt dat van ons allemaal?”
“We slagen er als land nog altijd niet in te begrijpen dat het investeren in zorgzame gemeenschappen en weerbaarheid zichzelf moeiteloos terugbetaalt.”
Marcel Canoy, wetenschappelijk directeur VitaValley
Lees de bundel Weerbaarheid in zorgzame gemeenschappen
In de bundel lees je alle 12 verhalen, met foto’s en de volledige conclusie.
Meer over de We Doen Het Samen-coalitie
De bundel Weerbaarheid in zorgzame gemeenschappen is samengesteld door Marcel Canoy en Martien Versteegh, namens de We Doen Het Samen-coalitie. Het ministerie van BZK maakte de bundel financieel mogelijk.
Lees ook: Van 1,1 naar 3,7: samenwerking in de wijk heeft veel potentie · Odensehuizen leveren tot 2,8 keer de investering op